Հունիսի 7-ին նշանակված խորհրդարանական ընտրությունների նախաշեմին Հայաստանի ներքաղաքական և արտաքին քաղաքական օրակարգը գրավում է միջազգային հանրության մեծ ուշադրությունը: Երևանում վերջերս կայացած Եվրոպական քաղաքական համայնքի (ԵՔՀ) գագաթնաժողովը, Ուկրաինայի նախագահ Վլադիմիր Զելենսկու անակնկալ այցը, ինչպես նաև Ռուսաստանի հետ տնտեսական շփումները բազմաթիվ հարցեր են առաջացնում երկրի զարգացման հետագա վեկտորի վերաբերյալ։ VERELQ-ին տված հարցազրույցում քաղաքագետ և տնտեսագետ Հրանտ Միքայելյանը վերլուծել է ներկայիս աշխարհաքաղաքական իրավիճակը՝ գնահատելով Արևմուտքի, Ռուսաստանի և Թուրքիայի ազդեցությունը Հայաստանի ներքին գործընթացների վրա:
VERELQ. Մեր վերջին հարցազրույցում Դուք նշել էիք, որ ԵՄ-ն Հայաստանը դիտարկում է Ռուսաստանի հետ դիմակայության պրիզմայով։ Արդյո՞ք Երևանում կայացած Եվրոպական քաղաքական համայնքի (ԵՔՀ) գագաթնաժողովի և «Հայաստան – ԵՄ» ձևաչափի արդյունքները հաստատեցին այս թեզը: Կոնկրետ ինչո՞ւմ դա արտահայտվեց:
Հրանտ Միքայելյան. Այո, իհարկե, այս գագաթնաժողովը հաստատում է նման մոտեցումները: Նախ՝ ի՞նչ է Հայաստանը Արևմուտքի տեսանկյունից. դա ոչ միայն Ռուսաստանի դեմ պայքարի համատեքստն է, այլև Եվրոպայի ընդարձակ ծայրամասը, որը պետք է պաշտպանի նրան արտաքին ազդեցություններից՝ միգրացիոն, քաղաքական, տնտեսական և այլն: Այսինքն՝ դա մեծ ծայրամաս է և ֆրոնտիր (սահմանային գոտի)՝ մի տարածք, որտեղ տեղի է ունենում հակամարտություն: Հենց այսպես է ԵՄ-ն ընկալում Հայաստանը, իսկ Էմանուել Մակրոնը երկու տարի առաջ դա հստակորեն արտահայտեց՝ Հայաստանն անվանելով բուֆերային պետություն։
Ինչո՞ւմ դա արտահայտվեց հիմա: Գագաթնաժողովի անցկացումն ինքնին տեղավորվում է նախընտրական համատեքստում, որը Եվրոպայում ակնհայտորեն դիտարկվում է Ռուսաստանի դեմ պայքարի պրիզմայով: Շեշտը դրվում է նրա վրա, որ ներկայիս իշխանությունը արևմտամետ է, ինչը նշանակում է, որ ցանկացած այլ ուժ պիտակավորվում է որպես ռուսամետ։ Այստեղ շատ կարևոր է նշել. Արևմուտքում որպես ռուսամետ պիտակավորվում է ցանկացած ոչ արևմտամետ և ոչ հակառուսական ուժ: Հայաստանում կան ռուսամետ ուժեր, կան չեզոք ուժեր, բայց բոլորն ընկալվում են միատեսակ։ Այս գագաթնաժողովի հիմնական գործառույթը Նիկոլ Փաշինյանին նախընտրական աջակցություն ցուցաբերելն է, քանի որ այս ընտրությունները Արևմուտքի համար հսկայական նշանակություն ունեն։
Ինչպե՞ս է Եվրոպական միությունը մասնակցում այս ընտրություններին: Նախ՝ նա ֆինանսավորում է թեկնածուների մի մասին: Երկրորդ՝ դեռ դեկտեմբերին Հայաստանի կառավարությունը օգնության խնդրանքով դիմել էր՝ հիբրիդային սպառնալիքներին դիմակայելու համար, իսկ մարտին ժամանեց խորհրդատվական խումբ, որը կառավարության հետ օրենքներ է մշակում, զբաղվում է ընտրությունների քաղաքական պլանավորմամբ և տեղեկատվական արձագանքմամբ։ Այժմ ընթանում է գագաթնաժողովը, և այսպիսով Եվրոպական միությունն ամբողջությամբ ներգրավված է դառնում Հայաստանի ընտրությունների ողջ համատեքստում։
VERELQ. Ուկրաինայի նախագահ Վլադիմիր Զելենսկու այցը Երևան զուտ ԵՔՀ գագաթնաժողովի արարողակարգային մա՞ս է, թե՞ դիվանագիտական ազդակ Մոսկվային։
Հրանտ Միքայելյան. Դա, իհարկե, արարողակարգային մաս չէ, քանի որ Վլադիմիր Զելենսկու ժամանումն ի սկզբանե նախատեսված չէր և տեղի ունեցավ գործնականում վերջին պահին: Ինչո՞ւ այդպես ստացվեց։ Կիև պետք է ժամանեին ԱՄՆ-ից Դոնալդ Թրամփի ներկայացուցիչները (Ջարեդ Քուշները և Սթիվեն Ութքովը), ովքեր ծրագրում էին քննարկել նրա դիվանագիտական գիծը ուկրաինական հակամարտության կարգավորման ուղղությամբ։ Զելենսկին շատ չէր ցանկանում հանդիպել նրանց հետ, և եվրոպացի գործընկերներն օգնեցին նրան՝ առաջարկելով գալ այս գագաթնաժողովին։ Նիկոլ Փաշինյանը, բնականաբար, չէր կարող մերժել. ահա և ողջ պատմությունը։
Այսօր, եթե որևէ մեկը արևմտամետ քաղաքականություն է վարում, այդ «փաթեթի» մեջ անպայման մտնում է նաև Զելենսկու հետ աշխատանքը։ Անգամ Ռոբերտ Ֆիցոն, ով նախկինում կոնֆլիկտ ուներ ուկրաինացի առաջնորդի հետ, վերջին օրերին նրա հետ հնարավորինս դրական շփում է ձևավորել։ Ուստի սա իսկապես ազդակ է Մոսկվային, բայց դա ազդակ է Բրյուսելից: Ամենագլխավորն այն էր, որ պարզապես պետք էր մի վայր գտնել, որպեսզի Զելենսկին կարողանա խուսափել ամերիկացիների հետ տհաճ բանակցություններից։
VERELQ. Հաղորդագրություններ են ստացվում ՌԴ-ում հայկական «Ջերմուկ» հանքային ջրի խոշոր խմբաքանակների վաճառքի կասեցման և ռուսական մարքեթփլեյսներում հայկական ապրանքների իրացման խնդիրների մասին: Արդյո՞ք սա հայ-ռուսական հարաբերությունների սառեցման ուղղակի հետևանքն է: Այլ ի՞նչ քայլեր ու հետևանքներ եք ակնկալում հունիսի 7-ի խորհրդարանական ընտրությունների նախաշեմին:
Հրանտ Միքայելյան. Այո, անկասկած։ Ռուսական տնտեսական սահմանափակումները հարաբերությունների վատթարացման և ռուսական իշխանությունների կողմից դրանց հետագա անկման անխուսափելիության գիտակցման հետևանք են։ Նրանք անմիջապես չարձագանքեցին: Եվրոպական միությունը, որպես կանոն, նախընտրում է արձագանքել ակնթարթորեն, հենց որ իրեն դուր չեն գալիս երկրում ինչ-որ քաղաքական փոփոխություններ՝ այդպիսին է արևմտյան ավանդույթը։ Իսկ ռուսական ավանդույթը ենթադրում է արձագանք արդեն իսկ կայացած փաստին։ Ներկայումս Ռուսաստանը փչացած հարաբերությունները դիտարկում է հենց այդպես: Դրա ապացույցը դարձավ Վլադիմիր Պուտինի և Նիկոլ Փաշինյանի միջև լեզվակռիվը, որը դուրս եկավ հրապարակային տեղեկատվական տիրույթ։
Ինչ վերաբերում է Ռուսաստանի կողմից հետագա քայլերին, ապա ես չէի ցանկանա հիմա շահարկել, թե կողմերը էլ ինչ վնաս կարող են հասցնել միմյանց՝ դրանից ոչ մի օգուտ չկա, թեև նման քայլերը բացառված չեն։ Ինձ ավելի շատ հետաքրքրում է այն, ինչ կհաջորդի ընտրություններին: Այստեղ հստակ ոչինչ ասել չի կարելի։ Նախ՝ երաշխավորված չէ, որ գործող իշխանությունը կհաղթի։ Երկրորդ՝ անգամ եթե այն հաղթի, լիովին հասկանալի չէ, թե ինչպես կարձագանքի Մոսկվան: Նրանք կամ կորոշեն. «Լավ, քանի որ գործող իշխանությունները հաղթեցին, ուրեմն հանում ենք սահմանափակումները», կամ հակառակը. «Հաղթեց Փաշինյանը, նա վարում է ոչ բարեկամական կուրս, ուրեմն մենք ուժեղացնում ենք սահմանափակումները»։ Այս սցենարն առայժմ անհասկանալի է, ուստի ես կարող եմ միայն մատնանշել հենց այդ ճամփաբաժանը:
VERELQ. Վերջերս ՌԴ Անվտանգության խորհրդի ներկայացուցիչը հայտարարեց, որ Հայաստանի և ԵԱՏՄ-ի միջև կապերի հնարավոր խզումը կհանգեցնի հայկական տնտեսության 23% անկման: Ձեր կարծիքով՝ որքանո՞վ են իրատեսական նման գնահատականները: Ո՞րն է Ձեր մակրոտնտեսական կանխատեսումը նման սցենարի դեպքում:
Հրանտ Միքայելյան. Ինչ վերաբերում է նշված հայտարարությանը, ապա, եթե չեմ սխալվում, այն հնչել է Դաշնության խորհրդի կողմից: Որպես տնտեսագետ՝ կարծում եմ, որ նման հաշվարկները պետք է ներկայացվեն ոչ թե քաղաքական գործիչների կամ անվտանգության ոլորտի ներկայացուցիչների կողմից: Եթե ռուս տնտեսագետները, թեկուզ իրենց կառավարության պատվերով, մանրամասն և հիմնավորված հաշվարկ են արել, թե Ռուսաստանի հետ կոնֆլիկտն ինչ տնտեսական ազդեցություն կարող է ունենալ Հայաստանի վրա, ես, իհարկե, կցանկանայի ծանոթանալ դրան։ Նման հաշվարկի շրջանակներում պետք է հասկանալ մեթոդաբանությունը և դրված սցենարը. կոնկրետ ի՞նչ միջոցներ կձեռնարկի Ռուսաստանը: Արդյո՞ք այս 23%-ը նշանակում է հայ-ռուսական տնտեսական հարաբերությունների ամբողջական վերացում, և արդյո՞ք նման բան երբևէ տեղի կունենա ընդհանրապես: Այստեղ մենք առնվազն անորոշություն ենք տեսնում:
Բացի այդ, հնարավոր է, որ Եվրոպական միությունը փոխհատուցի կորուստների մի մասը: Որպես կանոն, դա ամբողջ ծավալով տեղի չի ունենում, բայց որոշակի բաժին կարող են հատուցել: Անկման մի մասը կարող է քողարկվել զուգահեռ տնտեսական աճով: Կամ, հակառակը, կարող է խորը տնտեսական ճգնաժամ սկսվել, անկումը կուժեղանա, իսկ դա կընկալվի բացառապես որպես Ռուսաստանի հետ հակամարտության հետևանք: Այստեղ այնքան շատ փոփոխականներ կան, որ 23% թիվն ինձ համար առայժմ ոչինչ չի ասում: Ինչ վերաբերում է իմ անձնական մակրոտնտեսական կանխատեսմանը, ես հատուկ հաշվարկներ չեմ կատարել և նպատակահարմար չեմ համարում դա անել հիմա՝ ելնելով իմ նշած պայմաններից։
VERELQ. Եթե ընտրությունների արդյունքում գործող իշխանությունը պահպանի իր դիրքերը, ակնկալո՞ւմ եք արդյոք արտաքին քաղաքականության եվրոպական վեկտորի հետագա արագացում (ֆորսիրացում): Թե՞ կուրսը կդառնա ավելի հավասարակշռված՝ հաշվի առնելով օբյեկտիվ իրողությունները՝ Հայաստանի կախվածությունը ռուսական էներգակիրներից և իրացման շուկաներից:
Հրանտ Միքայելյան. Գործող իշխանության հաղթանակի դեպքում ես ակնկալում եմ արևմտյան վեկտորի արագացում, բայց ուզում եմ մատնանշել մի շատ կարևոր հանգամանք։ Բանն այն է, որ եվրոպացի գործընկերների հետ ակտիվ հանդիպումները, խորհրդակցությունները, բանակցությունները և գագաթնաժողովները տեղի են ունենում հսկայական հաճախականությամբ (և կայացած գագաթնաժողովը նման կենտրոնացված երևույթներից մեկն է, որն անհրաժեշտ է ԵՄ-ին՝ ընտրություններից առաջ Փաշինյանին աջակցելու համար), սակայն այս բոլոր շփումները չեն վերածվում կոնկրետ արդյունքների։ Եվրոպական ուղղությամբ դիվանագիտական արդյունքները հավասար են զրոյի: Ես կուզենայի դա ասել շատ հստակ. ստորագրվում է հսկայական քանակությամբ փաստաթղթեր, հայտարարություններ, արձանագրություններ, հռչակագրեր, բայց դրանց գումարը հավասար է զրոյի։ Չկան ոչ մի գործնական արդյունքներ ո՛չ տնտեսական ոլորտում, ո՛չ անվտանգության ոլորտում, ո՛չ էլ նույնիսկ դիվանագիտական ոլորտում՝ եթե արդյունք չհամարենք բուն բանաձևերն ու հռչակագրերը։
Համապատասխանաբար, Հայաստանում մենք գործ ունենք եվրոպական հսկայական փիար-մշուշի հետ, որի ֆոնին տեղի է ունենում Թուրքիայի ազդեցության իրական աճ: Արդյո՞ք սա պատահական է տեղի ունենում, թե՞ հատուկ: Դա պատահականություն չէ, սա Եվրոպական միության գիծն է։ Ուրսուլա ֆոն դեր Լայենը և ԵՄ այլ ներկայացուցիչներ բացահայտ հայտարարել են, որ աջակցում են Հայաստանի և Թուրքիայի էներգահամակարգերի ինտեգրմանը, ինչպես նաև Հայաստանի հարաբերությունների կարգավորմանը Ադրբեջանի և Թուրքիայի հետ։
Կարելի է ասել, որ կարգավորումը լավ է, բայց կարգավորումն էլ կարգավորումից տարբերվում է։ Հիմա այն ընթանում է Հայաստանի կապիտուլյացիայի ձևաչափով, և Եվրոպական միությունը աջակցում է դրան։ Չորս տարի առաջ Եվրոպական քաղաքական համայնքի առաջին գագաթնաժողովում Փաշինյանը, Շառլ Միշելի և Իլհամ Ալիևի հետ հանդիպման ժամանակ, ճանաչեց Ադրբեջանի տարածքային ամբողջականությունը, ինչից հետո արագորեն սկսվեց Լեռնային Ղարաբաղի շրջափակումն ու ֆիզիկական ոչնչացումը, ինչի համար ԵՄ-ն նույնպես պատասխանատվություն է կրում։
Այսպիսով, Եվրոպական միությունը Հարավային Կովկասում չունի սեփական կոնկրետ քաղաքական նպատակներ և միջնորդավորված քաղաքականություն է վարում (քաղաքականություն ըստ վստահվածության) Թուրքիայի օգնությամբ։ ԵՄ-ի, ԱՄՆ-ի և Մեծ Բրիտանիայի համատեղ նպատակները, որոնք միասին աջակցում են Փաշինյանին ընտրություններում, Ռուսաստանին Իրանից մեկուսացնելն ու Ռուսաստանին տարածաշրջանից դուրս մղելն են։ Հայաստանը վերջին երկիրն է, որտեղ Մոսկվան դեռ ներկա է, ուստի ողջ ուշադրությունը կենտրոնացած է այստեղ։ Ռուսական և իրանական ազդեցության փոխարինումը հնարավոր է միայն թուրքականով, եթե ինքը՝ Արևմուտքը, չի ծրագրում ներկա լինել «տեղում» (գետնի վրա), ինչը, ինչպես տեսնում ենք, տեղի չի ունենում։
ԵՄ-ն շահագրգռված է թուրքական ազդեցության ուժեղացմամբ, ուստի եվրոպական վեկտորի փիարի տակ թաքնված է Հայաստանի թուրքական վեկտորը։ Իրականում հենց սա է տեղի ունենում «տեղում»: Ոչ մի էական եվրոպական կուրս գոյություն չունի, դա ընդամենը փիար-քող է՝ տարածաշրջանում և մասնավորապես Հայաստանում թուրքական ազդեցության բարձրացման և Թուրքիայի ներթափանցման քաղաքականության համար։
