Իրանի շուրջ ստեղծված ռազմաքաղաքական ճգնաժամը, բեռնափոխադրումների բնականոն ընթացքի խաթարումն ու արտաքին շուկաներում անորոշության աճը լրջագույն մարտահրավերներ են ստեղծում Հայաստանի տնտեսութան համար։ Ի՞նչ սպասել ապրանքների գների և ընդհանուր գնաճի առումով, որքանո՞վ է վտանգված հայկական էներգետիկ համակարգի հավասարակշռությունը, և ի՞նչ այլընտրանքային ճանապարհներ ունի Հայաստանը՝ հնարավոր տնտեսական շոկերը մեղմելու համար։ Այս առանցքային խնդիրների, առաջացող ռիսկերի և հավանական սցենարների շուրջ VERELQ-ը զրուցել է տնտեսագետ Սուրեն Պարսյանի հետ։   Լուսանկրակում Սուրեն Պարսյանն է, աղբյուրը` 168.am VERELQ: Պարոն Պարսյան, ինչպես գիտենք, արդեն մոտավորապես չորրորդ-հինգերորդ շաբաթն է, ինչ շարունակվում են ռազմական գործողություններն Իրանի դեմ՝ ԱՄՆ-ի և Իսրայելի մասնակցությամբ։ Հաշվի առնելով, որ Իրանը Հայաստանի երկու բաց ցամաքային սահմաններից մեկն է (մյուսը Վրաստանն է), կարելի՞ է արդեն որոշակի թվեր կամ գնահատականներ ներկայացնել, թե այս պատերազմն ինչպիսի՞ ազդեցություն է ունեցել Հայաստանի տնտեսության վրա։ Սուրեն Պարսյան: Տնտեսական մասով ամբողջական գնահատական տալն այս պահին դեռ վաղ է, քանի որ առանձին ապրանքների դեպքում մենք ունեինք որոշակի պաշարներ և առայժմ դրանք ենք օգտագործում։ Իրավիճակն ավելի հստակ կլինի, եթե այս ռազմական գործողությունները շարունակվեն ևս երկու-երեք ամիս, և մեր տեղական պաշարները սպառվեն։ Այդ դեպքում մենք ստիպված կլինենք այլ երկրներից ներկրման նոր այլընտրանքներ գտնել և լրացուցիչ ֆինանսական միջոցներ ծախսել։ Այս պահին արդեն իսկ կարող ենք արձանագրել, որ բեռնափոխադրումների, սննդամթերքի, բանջարեղենի և մրգի առանձին տեսակների մասով խնդիրներ կան. օրինակ՝ որոշ մրգեր արդեն թանկացել են։ Ներքին շուկայում խոսքը վերաբերում է, օրինակ, պոմելոյին և, ընդհանրապես, ոչ հայկական ծագման մրգերին ու ապրանքներին։ VERELQ: Խոսքն այն ապրանքների՞ մասին է, որոնք մենք ներկրում էինք անմիջապես Իրանի՞ց կամ տարանցիկ կերպով բերում էինք Իրանի տարածքո՞վ, որը մեզ համար դեպի Մերձավոր Արևելք և Ասիա տանող գլխավոր լոգիստիկ ճանապարհներից է։ Սուրեն Պարսյան: Այո՛, անմիջապես Իրանից կամ նրա տարածքով բերվող ապրանքների։ Դրանք կա՛մ թանկացել են, կա՛մ շուկայում ընդհանրապես չկան։ Որպես օրինակ՝ նշեմ նաև հունգարական, այսպես կոչված, «մեծ պղպեղները»։ Դրանք, անշուշտ, մեր ամենօրյա սննդակարգում կենսական նշանակություն չունեն, բայց մեր ընդհանուր ապրանքային շուկայում ապահովում են անհրաժեշտ տեսականի։ Իրավիճակը կարող է էլ ավելի սրվել, եթե մենք չկարողանանք Իրանից կաթնամթերք ներկրել։ Առայժմ որոշակի պաշարներ կան. խոսքը վերաբերում է կաթի սերուցքին, կաթի փոշուն և կարագին, որոնցից նախկինում մենք ներկրում էինք մեծ քանակությամբ՝ տարեկան մոտ 5-6 միլիոն դոլարի չափով։ VERELQ: Եթե այդ 6 միլիոն դոլարը բաժանենք 12 ամիսների վրա, ստացվում է, որ մոտավորապես ամսական կես միլիոն դոլարի կաթնամթերք էինք ներկրում Իրանից։ Սուրեն Պարսյան: Ճիշտ է։ Այս պահին դա դեռ էական ազդեցություն չի թողել, քանի որ սկսել է ակտիվանալ տեղական կաթի արտադրությունը, բայց երկարաժամկետ կտրվածքով կաթնամթերքի շուկայում ևս կարող է իր բացասական ազդեցությունն ունենալ։ Նշեմ նաև, որ բեռնափոխադրումները նույնպես որոշակիորեն թանկացել են։ Մասնավորապես, վրացական նավահանգիստներով իրականացվող բեռնափոխադրումների մասով ընկերությունները բողոքում են, որ սակագների աճ է նկատվում։ Վրաստանի Փոթի նավահանգիստը սպասարկողները, տեսնելով, որ հարավային (իրանական) ուղղության խնդիրների պատճառով Հայաստանն այլընտրանք չունի, իրենց գնային քաղաքականության մեջ որոշակի վերանայումներ են անում։ VERELQ: Հայտնի է, որ մեր արտաքին առևտրի մոտ 25%-ն իրականացվում էր Իրանի տարածքով։ Հիմա այդ հոսքերը մեծ հաշվով տեղափոխվե՞լ են Վրաստան՝ դեպի Սև ծովի նավահանգիստներ։ Սուրեն Պարսյան: Այո, մասամբ տեղափոխվել են այնտեղ, և վրացական կողմն արդեն համապատասխան գնային վերանայումներ է անում։ Սա մեզ համար լրացուցիչ խնդիր է. թեև հստակ չէ, թե ինչ ծավալով և ինչպես դա տեղի կունենա, բայց ակնհայտ է, որ տրանսպորտային ծախսերի որոշակի աճ ենք ունենալու։ Այդ աճն իր անմիջական ազդեցությունն է թողնելու Հայաստան ներկրվող ապրանքների գների վրա, ինչն ընդհանուր առմամբ կարող է հանգեցնել գնաճի։ Դրան զուգահեռ՝ ՀՀ Կենտրոնական բանկն իր քաղաքականությունն է վարում այս ուղղությամբ և, ըստ էության, չի էլ փորձում կանխել կամ սահմանափակել գնաճը՝ վերաֆինանսավորման տոկոսադրույքը թողնելով անփոփոխ։ Միևնույն ժամանակ, կառավարությունը շատ ակտիվ հարկաբյուջետային քաղաքականություն է իրականացնում, ինչի վառ օրինակն են ապրիլի 1-ից նախատեսված կենսաթոշակների զգալի աճն ու պետական լրացուցիչ ծախսերը։ VERELQ: Այսինքն, Կառավարությունն ավելի ընդլայնողակա՞ն (էքսպանսիոն) քաղաքականություն է վարում՝ խթանելով ծախսերը։ Սուրեն Պարսյան: Այո, ընդլայնողական։ Ստացվում է հետևյալ պատկերը. մի կողմից ունենք լոգիստիկ խնդիրներով պայմանավորված ներկրվող ապրանքների գների թանկացում, մյուս կողմից՝ թոշակների բարձրացում և պետական ծրագրերի ակտիվություն։ Այս երկու գործոններն էլ, անշուշտ, նպաստելու են գնաճին։ VERELQ: Ստացվում է, որ արտաքին մատակարարումների խաթարման հետևանքով առաջացած ապրանքների պակասուրդի  ֆոնին, մենք ունենք նաև ներքին պահանջարկի մեծացմամբ խթանվող գնաճ։ Սուրեն Պարսյան: Այո, այո։ Անկեղծ ասած՝ ես չեմ կարողանում պատկերացնել, թե կառավարությունն ինչպես է կարողանալու զսպել այս գնաճը, քանի որ մեր տեղական գյուղատնտեսության ծավալները բավարար չեն ներքին պահանջարկը ծածկելու համար։ Դրա վառ օրինակն այսօր ունենք տավարի մսի շուկայում։ Տավարի մսի գինը կտրուկ աճել է այն պատճառով, որ տեղական արտադրության ծավալները վերջին տարիներին կրճատվել են։ Եվ անհնար է ընդամենը երկու-երեք ամսում վերականգնել տավարի մսի տեղական արտադրությունը. դա այդպիսի արագ արձագանքող ոլորտ չէ, ուստի հիմա մենք կանգնած ենք փաստի առաջ։ Կարծում եմ՝ նման իրավիճակ կարող ենք ունենալ նաև այլ ապրանքային շուկաներում, հատկապես՝ կաթնամթերքի։ Այս պայմաններում պարզ է, որ այս շուկայում ևս գների զգալի աճ կունենանք։ VERELQ: Իսկ այս ամենի ֆոնին ՀՀ Կենտրոնական բանկի կանխատեսումը, թե կարող ենք ունենալ ընդամենը 1.5% գնաճ, որքանո՞վ է իրատեսական, թե՞ դա պարզապես խիստ պահպանողական մոտեցում է։ Սուրեն Պարսյան: Իրականում Կենտրոնական բանկը խիստ լավատեսական կանխատեսում է անում, քանի որ, եթե հաշվի առնենք վերոնշյալ բոլոր գործոնները, ապա, իմ կարծիքով, մենք անհամեմատ ավելի բարձր գնաճ կունենանք։ Նշեմ միայն, որ, ըստ պաշտոնական վիճակագրության, այս տարվա հունվար-մարտ ամիսներին գնաճն արդեն իսկ կազմել է 4.2%։ Այսինքն՝ արդեն իսկ բավականին բարձր գնաճ կա, և դրան գումարվում են շուկա մտնող այս նոր գնաճային գործոնները, որոնք էլ ավելի են արագացնելու տեմպը։ VERELQ: Հասկանալի է: Սուրեն Պարսյան: Թե հիմա իրենք ինչպես են պատկերացնում դա զսպել, պարզ չէ։ Ի դեպ, գնաճը ներկայումս որոշակիորեն զսպվում է նաև ազգային արժույթի՝ դրամի շարունակվող արժևորմամբ։ Եթե դեպի Հայաստան եկող արտարժութային դրամական հոսքերը (տրանսֆերտները) նվազեն, դա կհանգեցնի դրամի արժեզրկմանը, ինչն իր հերթին նոր գնաճ կառաջացնի։ Օրինակ՝ մենք Արաբական Միացյալ Էմիրություններից և Ռուսաստանից ունեինք մեծածավալ դրամական հոսքեր, որոնք դրականորեն էին ազդում մեր փոխարժեքի շուկայի վրա՝ ամրապնդելով դրամը։ Սակայն հիմա այդ հոսքերը կա՛մ դադարել են, կա՛մ էականորեն նվազել։ Ուստի մենք այս մասով ևս ունենք ի հայտ եկած ռիսկեր, որոնք կարող են էլ ավելի խորանալ։ VERELQ: Նկատի ունեք, որ արտարժո՞ւյթը կարող է արժևորվել (թանկանալ) Հայաստանում, այսինքն՝ դրամը կարող է արժեզրկվե՞լ։ Սուրեն Պարսյան: Այո՛, դրամը կարող է արժեզրկվել, որի ուղիղ հետևանքով ներկրվող ապրանքներն ավելի կթանկանան մեզ համար։ Իսկ եթե հարցին նայենք արտահանման, տնտեսության իրական հատվածի տեսանկյունից, ապա պետք է ուսումնասիրենք մեր արտահանման կառուցվածքը։ Անցած տարվա տվյալներով՝ մենք ունեցել ենք մոտ 3 միլիարդ դոլարի արտահանում դեպի Ռուսաստան և մոտ 2 միլիարդ դոլարի արտահանում դեպի ԱՄԷ։ Վերջին ամսվա ընթացքում դեպի Էմիրություններ արտահանման ուղղությունը դադարել է, իսկ ռուսական ուղղությունը նույնպես կարող է սահմանափակվել՝ զուտ քաղաքական իրավիճակով պայմանավորված։ VERELQ: Այո, ինչի մասին վերջերս բարձրաձայնվեց, հատկապես հաշվի առնելով, որ Հայաստանն իր գյուղմթերքի և ալկոհոլային խմիչքների հիմնական մասն իրացնում է հենց ռուսական շուկայում (ԵԱՏՄ շրջանակներում)։ Սուրեն Պարսյան: Դեպի Եվրոպա թեքվելն այս պահին խնդրահարույց է, որովհետև մենք էական ծավալի ապրանքներ չենք արտահանում եվրոպական շուկա։ Ռուսաստանի կորստի տեսանկյունից դեպի Եվրոպա վերակողմնորոշվելը բարդ գործընթաց է։ Մեր մյուս կարևոր արտահանման շուկան Չինաստանն է. մենք մեր հանքահումքային արտադրանքի 52%-ը կամ միայն պղնձի 70%-ն արտահանում ենք հենց Չինաստան։ Այս արտահանումն իրականացվում է վրացական Փոթի նավահանգստով։ Հիմա, բարեբախտաբար, համաշխարհային շուկայում պղնձի գները բավականին բարձր են՝ հասնելով մինչև 12,000 դոլարի (մեկ տոննայի դիմաց)։ Համեմատության համար նշեմ, որ անցած տարի դրանք տատանվում էին 6,000-7,000 դոլարի սահմաններում։ Գների այս կտրուկ աճը նպաստում է, որ մեր հանքարդյունաբերության ոլորտն այս տարի բավականին շահութաբեր դառնա։ Այս ոլորտը կարող է մասամբ կոմպենսացնել մյուս կորուստները՝ ապահովելով դոլարի ներհոսք Հայաստանի տնտեսություն։ Կարող ենք կանխատեսել, որ այս տարի միայն առանձին խոշոր հանքարդյունաբերական ձեռնարկություններ կունենան 1 միլիարդ դոլարից ավելի շրջանառություն։ VERELQ: Հատկապես հաշվի առնելով, որ այս տարի վերագործարկվեց նաև Ամուլսարի ոսկու հանքավայրը, որը երկար տարիներ կանգնած էր բնապահպանական խնդիրների պատճառով։ Սա նույնպե՞ս կավելացնի դոլարային հոսքերը։ Սուրեն Պարսյան: Այո, այո, անկասկած։ Չնայած խնդիրներին՝ այս տարի մենք ունենք արտարժույթ ապահովող մի քանի ոլորտների ակտիվացում։ VERELQ: Այնուամենայնիվ, եթե իրանական շուկան փակվում է կամ լոգիստիկ ուղղության վրա լուրջ խնդիրներ են առաջանում, արդյո՞ք դա չի հանգեցնում մեր կախվածության մեծացմանն այլ շուկաներից, օրինակ՝ Ռուսաստանից։ Սուրեն Պարսյան: Անշուշտ, և հիմա մենք հենց այդ իրավիճակում ենք։ Իրանից մենք նախկինում ներկրում էինք հեղուկ գազ և դիզելային վառելիք, իսկ հիմա չենք կարողանում, կամ եթե ներկրում ենք՝ շատ քիչ քանակությամբ ու մեծ դժվարություններով։ Խնդիրներն առաջանում են ամենուր՝ բանկային փոխանցումների, տեխնիկական, կազմակերպչական հարցերի, նույնիսկ բեռնատարների ֆիզիկական տեղաշարժի հետ կապված։ Այդ պատճառով հենց այս պահին մենք ստիպված ենք էներգակիրները ներկրել Ռուսաստանից։ VERELQ: Եվ այս ֆոնին, երբ Հայաստանի և Ռուսաստանի միջև առկա են որոշակի քաղաքական տարաձայնություններ ու լարվածություն, որոնք արդեն բարձրաձայնվում են ամենաբարձր մակարդակով, ինչպե՞ս են դրանք ազդում նույն ռուսական շուկայում մեր աշխատանքի և հատկապես էներգակիրների ներկրման վրա։ Սուրեն Պարսյան: Պետք է փաստեմ, որ դա միանշանակ բացասական է ազդում։ Արդեն իսկ պաշտոնապես տեղեկատվություն է տարածվել, որ Ռուսաստանը սահմանափակում է բենզինի և վառելիքի արտահանումը։ VERELQ: Դա հավանաբար իրենց ներքին պահանջարկը բավարարելու համա՞ր է արվում։ Սուրեն Պարսյան: Այո, և դա պայմանավորված է նաև նրանով, որ ուկրաինական կողմը պարբերաբար հարվածներ է հասցնում ռուսական նավթավերամշակման գործարաններին։ Այսինքն՝ կան նաև օբյեկտիվ պատճառներ։ Մեզ համար սա լուրջ ռիսկ է, և թե հայկական կողմն ինչպես պետք է կառավարի կամ նվազեցնի այդ ռիսկերը, դեռ հայտնի չէ։ Մենք ստիպված ենք դիմել այլ երկրների և այլ մատակարարների՝ լինի դա Թուրքմենստանը, Ղազախստանը, թե մեկ այլ պետություն, որը կկարողանա ապահովել այդ ծավալները։ Ադրբեջանը, բնականաբար, չի կարող մեզ բենզին մատակարարել նախ քաղաքական պատճառներով, բացի այդ՝ նա ինքն է բենզին ներկրում Ռուսաստանից և ԱՄԷ-ից։ Դիզելի մասով գուցե կան այլընտրանքներ, սակայն հեղուկ գազի հարցում, իրանական ճգնաժամով պայմանավորված, մենք ամբողջությամբ հայտնվում ենք Ռուսաստանից կախվածության մեջ։ Ավելին՝ եթե պատերազմը շարունակվի, և ամերիկյան կողմը հարվածի նաև Իրանի էներգետիկ ենթակառուցվածքներին, մենք կարող ենք բավականին լուրջ խնդիրներ ունենալ «Գազ՝ էլեկտրաէներգիայի դիմաց» բարտերային ծրագրի մասով։ Մեր և Իրանի միջև առևտրաշրջանառության զգալի մասը կազմում է հենց այս գործարքը։ Հայ-իրանական առևտուրը կազմում է մոտավորապես 700 միլիոն դոլար, որի կեսը կամ կեսից մի փոքր պակասը բաժին է ընկնում հենց այս էներգետիկ փոխանակմանը։ VERELQ: Նկատի ունեք «Գազ՝ էլեկտրաէներգիայի դիմաց» միջպետական ծրագի՞րը, որով Հայաստանն իրանական գազով հոսանք է ստանում, դրանով ապահովում ներքին պահանջարկի մի մասը, իսկ մնացածը որպես էլեկտրաէներգիա վերադարձնում Իրանին։ Սուրեն Պարսյան: Ճիշտ այդպես: Եթե հարված հասցվի իրանական էլեկտրահամակարգին, մենք կզրկվենք Իրանին հոսանք մատակարարելու և փոխարենը գազ ստանալու հնարավորությունից։ Սա ուղիղ հարված կլինի մեր ներքին էներգաբալանսին։ Բանն այն է, որ Երևանի ՋԷԿ-ն այդ գազով է հոսանք արտադրում. 1 խորանարդ մետր գազից այն արտադրում է մոտ 4.6 կՎտժ էլեկտրաէներգիա, որից 3 կՎտժ-ն արտահանվում է Իրան, իսկ 1.6 կՎտժ-ը մնում է Հայաստանում։ Սա մեր էներգետիկ համակարգում չափազանց կարևոր հավասարակշռող դեր ունի թե՛ գնագոյացման, թե՛ կայուն մատակարարման տեսանկյունից։ Բացի այդ, Իրանի հետ կապող մեր էլեկտրահաղորդման գիծը նույնպես բալանսավորող նշանակություն ունի. երբ մենք ունենք հոսանքի ավելցուկ՝ այն ուղարկում ենք Իրան, իսկ երբ պակասորդ ունենք (օրինակ՝ վթարների ժամանակ), այնտեղից հոսանք ենք վերցնում։ Այսինքն՝ Իրանը մեզ համար ոչ միայն արտահանման շուկա է, այլև մեր ամբողջ էներգետիկ համակարգի անվտանգությունն ու հավասարակշռությունն ապահովող կարևորագույն հանգույց։