Ադրբեջանում պետական լրատվական ծառայության՝ այսինքն՝ բաց աղբյուրի մոնիթորինգի հիման վրա իրականացված ուսումնասիրությունը ցույց է տալիս, որ Ադրբեջանում պետական մակարդակով Հայաստանի Հանրապետության դեմ մշակվում է անթաքույց զավթողական ծրագիր։
Այսպես, հունվար ամսվա ընթացքում Ադրբեջանի պետական «Ազերթաջ» (Azertag) լրատվական գործակալությունը արել է 27 հրապարակում, որտեղ ՀՀ տարածքը կոչվել է «Արևմտյան Ադրբեջան»՝ զավթողական անվամբ, որը չունի որևէ պատմական, քաղաքական կամ աշխարհագրական հենք։ Սա հստակ զավթողական ծրագիր է, որը ամենօրյա մակարդակով ներկայացվում է ադրբեջանական հանրությանը։ Դեկտեմբեր ամսվա ընթացքում հրապարակվել է 42 նյութ։
Ես հունվար ամսվա ընթացքում հրապարակված 27 հոդվածը տվել եմ արհեստական բանականությանը և խնդրել՝ գրել չորս հիմնական կետ դրանց մասին և Հայաստանի համար ստեղծվող ռիսկերի վերաբերյալ։ Գրված տեքստը ներկայացնում եմ այստեղ. սա իմ վերլուծությունը չէ, այս թեմայով ես բազմաթիվ վերլուծություններ եմ արել և հստակ նշել ռիսկերը։ Այս անգամ կիսվում եմ արհեստական բանականության եզրակացություններով։
Ադրբեջանի պետական լրատվական գործակալություն AZERTAC-ի կողմից այսպես կոչված «Արևմտյան Ադրբեջանի» թեմայի լուսաբանումը վկայում է այն մասին, որ այդ գաղափարը ներկայացվում է համակարգված կերպով, ոչ թե որպես սահմանափակ պատմական կամ ակադեմիական քննարկում, այլ որպես պետական քաղաքականության առանցքային ուղղություն։ Թեման ձևակերպվում է ոչ միայն քաղաքական հայտարարությունների միջոցով, այլ միտումնավոր ներմուծվում է գիտության, մշակույթի, կրթության, բանահյուսության, քարտեզագրության, գրականության և նույնիսկ կիրառական հետազոտությունների դաշտ։ «Արևմտյան Ադրբեջանը» ներկայացվում է որպես «նախնյաց հայրենիք», իսկ Երևանը և Հայաստանի ներկայիս տարածքի այլ շրջաններ՝ որպես պատմականորեն «ադրբեջանական հողեր»։ «Վերադարձը» մշտապես բնութագրվում է որպես խաղաղ և իրավունքների վրա հիմնված գործընթաց՝ նպատակ ունենալով այս մոտեցմանը հաղորդել երկարաժամկետ լեգիտիմություն և անխուսափելիության զգացում թե՛ ներքին, թե՛ արտաքին լսարանների համար։
AZERTAC-ի լուսաբանման առանձնահատուկ գիծը ակադեմիական հեղինակության և մշակութային արտադրության ակտիվ օգտագործումն է՝ քաղաքական ուղերձներն ամրապնդելու նպատակով։ Գիտնականներ, գիտահետազոտական ինստիտուտներ, պետական աջակցությամբ հրատարակվող գրքեր, քարտեզներ, բանահյուսական հանդեսներ և գիտաժողովներ հետևողականորեն ներգրավվում են՝ ներկայացնելու համար, որ «Արևմտյան Ադրբեջանը» «պատմական արդարության, հավաքական հիշողության և մարդու իրավունքների հարց է»։ Այս մոտեցումը ջնջում է գիտական հետազոտության և պետական գաղափարախոսության միջև սահմանը՝ միաժամանակ Բաքվին հնարավորություն տալով իր դիրքորոշումը ներկայացնել որպես փաստերի վրա հիմնված, այլ ոչ թե վերանայողական քաղաքականություն։ Թեմաների շարունակական կրկնությունն ու տարածումը տարբեր ոլորտներում՝ գիտություն, արվեստ, ՀԿ-ներ, երիտասարդական կրթություն, վկայում են ոչ թե ինքնաբուխ հանրային դիսկուրսի, այլ համակարգված նարատիվային ռազմավարության մասին։
Հայաստանի համար ռիսկերը թե՛ ուղղակի են, թե՛ անուղղակի։ Թեև ադրբեջանական պաշտոնյաներն ու մեկնաբանները հաճախ շեշտում են, որ «վերադարձը» լինելու է խաղաղ և արժանապատիվ, Հայաստանի տարածքը որպես պատմականորեն «ադրբեջանական» ներկայացնելու շարունակական փորձերը գործնականում ստեղծում են տարածքային հավակնություն, թեև դա պաշտոնապես չի ձևակերպվում որպես պահանջ։ Այս դիսկուրսը նաև դիվանագիտական ճնշում է գործադրում Հայաստանի վրա, քանի որ Ադրբեջանը հաճախ իրեն ներկայացնում է որպես «տեղահանված ադրբեջանցիների մարդու իրավունքների պաշտպան», իսկ Հայաստանին՝ «որպես արդարության և հաշտեցման խոչընդոտ»։
Խաղաղության գործընթացի տեսանկյունից «Արևմտյան Ադրբեջանի» նարատիվը ձևավորում է կառուցվածքային անհավասարակշռություն։ Թեև խաղաղ բանակցությունները ձևականորեն կենտրոնացած են սահմանազատման, հաղորդակցությունների բացման և հարաբերությունների կարգավորման վրա, Հայաստանի տարածքի հետ կապված «վերադարձի» գաղափարների զուգահեռ առաջմղումը վտանգում է վստահության հիմքերը և ստեղծում նոր լարվածության գծեր։ Նույնիսկ եթե այս օրակարգը ներկայում ներկայացվում է որպես ոչ բռնի և խորհրդանշական, դրա ինստիտուցիոնալացումը՝ պետական կառույցների, իրավական նախաձեռնությունների և միջազգային քարոզչության միջոցով, ցույց է տալիս, որ Ադրբեջանը հետղարաբաղյան փուլը չի համարում ավարտված։ Սա խաղաղությունը դարձնում է խոցելի, քանի որ Հայաստանը միաժամանակ ներգրավված է կարգավորման գործընթացում և բախվում է աճող գաղափարական արշավի, որը կասկածի տակ է դնում նրա սահմանների անձեռնամխելիությունը և պատմական լեգիտիմությունը։
Ադրբեջանագետ Տաթևիկ Հայրապետյան
